Η Ευρώπη μπαίνει σε περίοδο σκληρής δημοσιονομικής στενότητας μετά από χρόνια κρίσεων που βάρυναν υπερβολικά τους κρατικούς προϋπολογισμούς. Με το δημόσιο χρέος σε πολλές χώρες να ξεπερνά το ΑΕΠ τους και τα επιτόκια να κινούνται σε πολυετή υψηλά, η εξυπηρέτηση του χρέους απορροφά ολοένα και μεγαλύτερο μέρος των εθνικών πόρων. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, η απόδοση του 10ετούς ομολόγου φτάνει το 3,4% και οι δαπάνες για τόκους ισούνται σχεδόν με τον στόχο του ΝΑΤΟ για αμυντικές δαπάνες. Παράλληλα, οι κεντρικές τράπεζες αποσύρουν ρευστότητα αντί να την ενισχύουν, ενώ οι κυβερνήσεις αναγκάζονται να διαθέσουν τεράστιες ποσότητες νέου χρέους στις αγορές.
Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο οικονομικό αλλά και πολιτικό. Η προσαρμογή με περικοπές τροφοδοτεί την άνοδο λαϊκιστικών κομμάτων, όπως έδειξε η εμπειρία σε Ιταλία και Βρετανία, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο: οι περικοπές οδηγούν σε κοινωνική δυσαρέσκεια, οι λαϊκιστές υπόσχονται παροχές, οι αγορές ανησυχούν, τα κόστη δανεισμού ανεβαίνουν και το χρέος φουσκώνει εκ νέου. Πρόκειται για τον λεγόμενο «doom loop» ελλείμματος – λαϊκισμού.
Οι κυβερνήσεις έχουν περιορισμένα εργαλεία: οι αυξήσεις φόρων προκαλούν μικρότερο πολιτικό κόστος αλλά πλήττουν την ανάπτυξη, ενώ τα προγράμματα περικοπών βελτιώνουν τα δημοσιονομικά πιο γρήγορα αλλά οδηγούν σε αστάθεια. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι οι πολίτες θεωρούν τις θυσίες άδικες, με αποτέλεσμα η αποδοχή μέτρων να μειώνεται συνεχώς.
Η άνοδος αντισυστημικών δυνάμεων σε Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία και Βρετανία υπονομεύει το ευρωπαϊκό μεταπολεμικό consensus για φιλοευρωπαϊκή πολιτική, στήριξη του ΝΑΤΟ και δέσμευση στη διεθνή πολυμέρεια. Η πιο διαλλακτική στάση αυτών των κομμάτων απέναντι σε Ρωσία και Κίνα, όπως και οι συγκρουσιακές τους θέσεις στη μετανάστευση και το κλίμα, επιβαρύνουν περαιτέρω την ενότητα της Ευρώπης.
Μπροστά στην αδυναμία ισχυρής ανάπτυξης, εξετάζονται μέτρα «οικονομικής καταπίεσης», δηλαδή η διοχέτευση εγχώριων αποταμιεύσεων σε κρατικά ομόλογα, πρακτικά ένας έμμεσος φόρος στους πολίτες, που μπορεί να πυροδοτήσει νέες κοινωνικές εκρήξεις.
Το δίλημμα για την Ευρώπη είναι αμείλικτο: είτε θα αντιμετωπίσει το χρέος με δύσκολες αποφάσεις που τροφοδοτούν τον λαϊκισμό, είτε θα αφεθεί σε έναν φαύλο κύκλο αστάθειας. Η «διπλή παγίδα» χρέους και λαϊκισμού δεν αφορά μόνο τους κρατικούς προϋπολογισμούς αλλά και τη μελλοντική θέση της Ευρώπης στη διεθνή σκακιέρα.